TỐI NAY VIỆT NAM ĐÓN “TRĂNG MÁU”
Hàng tỷ người trên thế giới, bao gồm Việt Nam, có cơ hội chứng kiến Mặt Trăng chuyển đỏ (trăng máu) khi nguyệt thực toàn phần diễn ra tối nay (3/3/2026).
Mọi sự kiện nguyệt thực đều xảy ra vào cùng thời điểm, nhưng giờ diễn ra tại địa phương cũng như khả năng quan sát từng giai đoạn lại phụ thuộc vào vị trí của người quan sát trên Trái Đất. Nguyệt thực toàn phần lần này sẽ nằm trong tầm quan sát của hàng tỷ người tại châu Mỹ, châu Á và châu Đại Dương.
Nguyệt thực bắt đầu với pha nửa tối lúc 15h44’, tiếp đến là pha một phần lúc 16h50’. Theo Hội Thiên văn và Vũ trụ học Việt Nam (VACA), Mặt Trăng bắt đầu mọc lúc 17h57’ tại Hà Nội (sớm hơn một chút với địa phương lệch về phía đông và muộn hơn nếu lệch về phía tây Thủ đô), nên người quan sát tại Việt Nam sẽ lỡ mất các pha này.
Tuy nhiên, theo ông Đặng Vũ Tuấn Sơn, Chủ tịch VACA, Việt Nam vẫn sẽ quan sát được hầu hết pha toàn phần, vốn đáng chú ý hơn. Nguyệt thực toàn phần bắt đầu lúc 18h04’ và khoảng nửa tiếng sau sẽ đạt cực đại - thời điểm Mặt Trăng đi qua gần tâm bóng Trái Đất nhất. Pha toàn phần kết thúc lúc 19h02’. Đến 21h23’, toàn bộ hiện tượng nguyệt thực kết thúc.
Ông Sơn cho biết, về cơ bản, mọi nơi ở Việt Nam đều có thể quan sát nguyệt thực, nhưng lý tưởng nhất là khu vực bờ biển, có hướng nhìn về phía đông, hoặc nơi cao như đồi, núi, nhà cao tầng. Ông giải thích: "Thời điểm Mặt Trăng bắt đầu mọc, người quan sát cần góc nhìn rộng cho phép nhìn xuống gần chân trời phía đông. Người quan sát ở dưới thấp trong các khu vực đô thị nhiều khả năng sẽ lỡ mất giai đoạn Mặt Trăng mới mọc".
Khi trăng tròn di chuyển hoàn toàn vào trung tâm phần bóng của Trái Đất, hay vùng tối (umbra) được gọi là nguyệt thực toàn phần. Thay vì biến mất trong bóng tối, Mặt Trăng chuyển sang màu đỏ - tạo nên hiện tượng "trăng máu".
Trong sự kiện thiên văn này, người quan sát sẽ thấy Mặt Trăng chuyển dần từ màu xám bạc sang sắc đỏ thẫm, cam, thậm chí màu đồng trước khi di chuyển ra khỏi vùng tối của Trái Đất và trở lại trạng thái bình thường. Nguyên nhân dẫn đến sự đổi màu này là khí quyển Trái Đất bẻ cong và lọc ánh sáng Mặt Trời, tán xạ ánh sáng xanh lam trong khi vẫn cho phép các bước sóng đỏ và cam chiếu tới Mặt Trăng.
Sự kiện tối nay là nguyệt thực toàn phần duy nhất trong năm 2026. Nguyệt thực một phần sẽ diễn ra vào ngày ngày 28/8, nhưng chỉ người dân ở Bắc Mỹ, Nam Mỹ, châu Âu và châu Phi mới có tầm quan sát thuận lợi. Lần nguyệt thực toàn phần gần đây nhất quan sát được tại Việt Nam diễn ra vào tháng 9 năm ngoái.
Trong sự kiện thiên văn này, người quan sát sẽ thấy Mặt Trăng chuyển dần từ màu xám bạc sang sắc đỏ thẫm, cam, thậm chí màu đồng trước khi di chuyển ra khỏi vùng tối của Trái Đất và trở lại trạng thái bình thường. Nguyên nhân dẫn đến sự đổi màu này là khí quyển Trái Đất bẻ cong và lọc ánh sáng Mặt Trời, tán xạ ánh sáng xanh lam trong khi vẫn cho phép các bước sóng đỏ và cam chiếu tới Mặt Trăng.
Chỉ trong nguyệt thực toàn phần, bề mặt Mặt Trăng mới trông đỏ rõ rệt với mắt người. Theo Cơ quan Thời tiết Quốc gia Mỹ (NWS), pha toàn phần thường kéo dài khoảng 30 phút đến hơn một giờ. Chỉ khi trăng tròn hoàn toàn đi vào vùng tối, bề mặt mới chuyển đỏ do vùng tối chặn ánh sáng Mặt Trời chiếu trực tiếp đến Mặt Trăng.
Mặt Trăng màu đỏ trong pha toàn phần của nguyệt thực toàn phần vì cùng lý do hoàng hôn màu cam. Ánh sáng Mặt Trời gồm nhiều màu, mỗi màu có một bước sóng riêng. Ánh sáng phía đầu xanh lam của quang phổ có bước sóng ngắn, trong khi ánh sáng phía đỏ có bước sóng dài nhất. Với bước sóng ngắn, ánh sáng xanh lam dễ va chạm hơn với các nguyên tử trong khí quyển Trái Đất và bị tán xạ. Đây cũng là nguyên nhân bầu trời màu xanh.
Khi hoàng hôn, người quan sát nhìn dọc theo đường cong Trái Đất - phần ấm và dày nhất của khí quyển với mật độ nguyên tử cao. Ánh sáng đỏ có bước sóng dài nhất nên dễ đi qua chúng để đến mắt người quan sát hơn. Điều tương tự cũng xảy ra trong pha toàn phần, ánh sáng Mặt Trời chiếu tới Mặt Trăng bị phần dày nhất của khí quyển Trái Đất lọc lại. Hiệu ứng này gọi là tán xạ Rayleigh.
Tán xạ Rayleigh giải thích tại sao Mặt Trăng chuyển đỏ trong nguyệt thực toàn phần, nhưng sắc độ chính xác của màu đỏ lại phụ thuộc vào hình học thiên thể và điều kiện khí quyển. Khi Mặt Trăng đi qua vùng tối, phần rìa gần tâm bóng tối nhất sẽ trông tối hơn rìa đối diện ở phía xa. Điều này thay đổi trong quá trình Mặt Trăng di chuyển qua bóng Trái Đất, do đó, vẻ ngoài của Mặt Trăng cũng liên tục thay đổi xuyên suốt thời gian diễn ra nguyệt thực toàn phần.
NWS cho biết, độ sáng của Mặt Trăng trong nguyệt thực toàn phần phụ thuộc vào lượng bụi trong khí quyển Trái Đất. Theo Timeanddate, sắc độ chính xác của màu đỏ do nồng độ các hạt bụi, giọt nước, mây, sương, thậm chí tro núi lửa trong khí quyển quyết định. Theo đó, toàn bộ hoặc một phần Mặt Trăng có thể mang màu đỏ sẫm, nâu, cam hay hồng.
Nhà khí tượng kiêm blogger thiên văn Dave Samuhel từ AccuWeather đánh giá: "Nguyệt thực toàn phần là một trong những sự kiện thiên văn tuyệt vời nhất để quan sát mà không cần bất kỳ thiết bị nào và chúng ta biết chính xác khi nào sẽ diễn ra".
Nguồn: BTV Thu Thảo – vnexpress.net
